Przyroda w Rosji
Na europejską cześć kraju przypada 25% powierzchni i 78% ludności, na azjatycką (Syberia) aż 75% powierzchni i tylko 22% ludności. Najdalej wysunięte punkty Rosji:
- na zachodzie (19°38' długości geograficznej wschodniej) przecięcie północnego brzegu Mierzei Wiślanej (obwód kaliningradzki),
- na wschodzie na kontynencie - Przylądek Dieżniewa nad Cieśniną Beringa (169°40' długości geograficznej zachodniej), natomiast na Wyspie Ratmanowa - Bolszoj Diomid (169°02' długości geograficznej zachodniej),
- na północy na kontynencie - przylądek Czeluskin na półwyspie Tajmyr (77°45' szerokości geograficznej północnej), natomiast na wyspach Przylądek Fligieli w Archipelagu Ziemi Franciszka Józefa (81°50' szerokości geograficznej północnej),
- na południu Rosja sięga do 41°48' szerokości geograficznej południowej we wschodniej części Kaukazu.
Krainy geograficzne
Rosja dzieli się na 5 głównych krain geograficznych:
1) Nizina Wschodnioeuropejska, ciągnie się od zachodnich granic do Uralu, zajmuje większą cześć europejskiej Rosji, na południu styka się z łańcuchami Kaukazu.
Składa się z krystalicznej tarczy prekambryjskiej pokrytej utworami paleozoicznymi, w południowej części zaznaczają się wysoczyzny lessowe: Wyżyna Środkoworosyjska i Wyżyna Nadwołżańska, rozdzielone Niziną Ocko-Dońską. Rzeźbę północnej części niziny tworzą równoleżnikowe wzgórza morenowe: Wyżyna Wałdajska, Wyżyny Smoleńsko-Moskiewska, Uwał Północny i Nizina Dwińsko-Peczorska rozdzielona górami Timan.
2) Ural, góry uznawane za granicę między Europą i Azją, o wysokości do 1900 m n.p.m. Tworzą rodzaj bramy komunikacyjnej. Przedłużeniem gór na północy są: pasmo Poj-Choj, wyspa Wajgacz oraz Nowa Ziemia, których wzniesienia sięgają do 1070 m n.p.m.
3) Nizina Zachodniosyberyjska, częściowo zabagniona, o powierzchni ok. 2,5 mln km2, przez którą przepływają najdłuższe rzeki kraju: Ob i Jenisej. Na południu graniczy z Ałtajem (Biełucha, 4506 m n.p.m.).
4) Wyżyna Środkowosyberyjska, zajmująca środkową część Syberii, rozcięta kilkoma pasmami górskimi. Na południe od wyżyny wznoszą się pasma gór fałdowych Ałtaju, Przybajkala i Zabajkala.
5) góry południowej i wschodniej Syberii, do których należą m.in.: Sajan Zachodni i Wschodni, Tannu-Oła, rozdzielona rozległą Kotliną Tuwińską, oraz Góry: Bajkalskie, Barguzińskie, Jabłonowe, Borszczowoczne, przedzielone głębokimi zapadliskami tektonicznymi (w jednym z nich znajduje się najgłębsze jezioro świata - Bajkał, do 1620 m).
Od północy przylegają do gór wyżyny wulkaniczne - Witimska i Patomska. Na Dalekim Wschodzie leżą góry pochodzenia mezozoicznego: Burejskie, Sichote-Alin, Wierchojańskie oraz Pogórze Kołymskie przecięte przez łańcuch Gór Czerskiego (do 3147 m n.p.m.).
Między Górami Wierchojańskimi a Wyżyną Środkowosyberyjską rozciąga się rozległe obniżenie, zwane Równiną Jakucką lub Kotliną Leny. Wzdłuż wschodniego wybrzeża kontynentu azjatyckiego ciągną się młode góry fałdowe: Koriackie, półwyspu Kamczatka, góry łańcucha Wysp Kurylskich oraz wyspy Sachalin.
Góry Kamczatki (wulkan Kluczewska Sopka, 4750 m n.p.m.) i Kuryli odznaczają się silną działalnością wulkaniczną i trzęsieniami ziemi - jest to jedyny region w Rosji, w którym istnieją czynne wulkany i gejzery. Najwyższym szczytem kraju jest Elbrus (5642 m n.p.m. w Kaukazie).
Klimat w przeważającej części kontynentalny strefy umiarkowanej i podzwrotnikowej. Wyjątek stanowi klimat podzwrotnikowy śródziemnomorski panujący na południowym zachodzie, nad Morzem Czarnym.
W europejskiej części klimat kontynentalny jest łagodzony przez wpływ Oceanu Atlantyckiego, a zwłaszcza Prądu Zatokowego, opływającego północne wybrzeże Półwyspu Kolskiego i przyczyniającego się m.in. do niezamarzania portu morskiego w Murmańsku. W Górach Wierchojańskich średnie temperatury stycznia wynoszą przeważnie poniżej -40°C, a w rejonie osady Ojmiakon, położonej nad górnym biegiem Indygirki, aż do -56°C (absolutne minimum -71°C).
Opady są na ogół mało zróżnicowane. W europejskiej części i na Syberii Zachodniej średnia suma roczna opadów wynosi 500-700 mm, na wschodzie Azji maleje do 200-300 mm. Najbardziej wilgotne są stoki Kaukazu (rejon Soczi) oraz Kamczatka - powyżej 1500 mm. Średnia temperatura powietrza i średnie opady dla stolicy kraju wynoszą: w styczniu -10°C i 31 mm, w lipcu 18°C i 74 mm.
Ok. 70% powierzchni Rosji należy do zlewiska mórz polarnych, 20% do Oceanu Spokojnego, 8% przypada na obszar bezodpływowy Wołgi (zlewisko Morza Kaspijskiego), pozostałe 2% na zlewisko mórz Oceanu Atlantyckiego.
W Rosji jest ok. 200 tys. jezior, najwięcej na Pojezierzu Karelskim. Liczne małe jeziora występują też w strefie tundry (zwłaszcza w dolinie Indygirki i Kołymy), a na Nizinie Nadkaspijskiej znajdują się jeziora słone, będące pozostałością po większym zasięgu Morza Kaspijskiego. W górach leżą jeziora śródgórskie, do których zalicza się m.in. Bajkał.
Ok. 60 tys. km2 zajmują w Rosji lodowce, głównie w Arktyce i na Kaukazie (1800 km2). Prawie 2 mln km2 to bagna (Nizina Zachodniosyberyjska). W Rosji jest dużo sztucznych zbiorników wodnych, tworzących często systemy kaskad, m.in. na Wołdze (Rybiński 4580 km2, Niżnonowogrodzki, dawniej Gorkowski 1590 km2, Samarski, dawny Kujbyszewski 6450 km2, Wołgogradzki 3117 km2), na Donie (Cymlański 2700 km2), na Kamie (Kamski 1915 km2), na Angarze (Bracki 5470 km2), na Jeniseju (Krasnojarski 2000 km2).
Roślinność i gleby układają się równoleżnikowo, wyróżnia się 4 zasadnicze strefy:
1) tundrową, zajmującą ok. 25% powierzchni, pozbawioną drzew, rosną tu głównie mchy, porosty, na południu zarośla karłowate. Rozwinięta hodowla reniferów. Strefa ta przechodzi stopniowo w lasotundrę porosłą karłowatymi drzewami (modrzewiem lub brzozą), gdzie hoduje się bydło i uprawia małe poletka ziemniaków, kapusty, rzodkiewki.
2) leśną, zajmującą ok. 60% powierzchni i ok. 80% wszystkich lasów kraju. W jej skład wchodzą głównie drzewa iglaste (85%), z dominacją modrzewia (tzw. tajga modrzewiowa typowa dla wschodniej Syberii, na wschód od Jeniseju), oraz drzewa liściaste, z dominacją brzozy (15% powierzchni), występujące głównie w centralnej części kraju oraz na Syberii Zachodniej, gdzie tworzą kompleks tzw. białej tajgi.
Obszar bardzo dobrych gleb (czarnoziemów), ok. 40% powierzchni stanowią grunty orne. Dominuje tu uprawa pszenicy, buraka cukrowego, kukurydzy.
3) stepową - brak roślinności drzewiastej, występują gleby kasztanowe i czarnoziemy. Grunty orne stanowią ponad połowę powierzchni. Uprawia się pszenicę, kukurydzę, słonecznik.
4) subtropikalną, obejmującą wybrzeże Morza Czarnego, gdzie występuje roślinność śródziemnomorska.
W Rosji występuje wiele obszarów ekologicznego zagrożenia. Do miast o największym skażeniu na świecie należą: Ufa, Czelabińsk, Magnitogorsk, Nowokuźnieck, gdzie rozwinął się przemysł hutniczy i chemiczny. Obszarem ekologicznego zagrożenia są także regiony:
1) Jeziora Aralskiego, gdzie nadmierny pobór wody z zasilających go rzek (Syr-Darii i Amu-Darii) spowodował stopniowy zanik jeziora.
2) Morza Kaspijskiego, w którym złe wykorzystanie Wołgi doprowadziło do obniżenia się poziomu wody.
3) Nowej Ziemi, gdzie zlokalizowano poligon do prób z bronią nuklearną. W Rosji istnieje ok. 78 rezerwatów przyrody i 22 parki narodowe o łącznej powierzchni blisko 204 tys. km2 (1,2% powierzchni kraju). Największy rezerwat (18 tys. km2) obejmuje deltę Leny.
Do większych rezerwatów należą: Kronocki na Kamczatce (9770 km2) z wulkanami i Doliną Gejzerów, Ałtajski (8638 km2), Peczoro-Iłycki (7213 km2), Sichotealiński (3470 km2) ze specyficzną florą i tzw. fauną ussuryjską oraz rezerwaty na Kaukazie - Kaukaski (2625 km2) i Teberdyjski (834 km2).
